Najważniejsze wnioski
- Otyłość u dzieci to w Polsce poważny, rosnący problem: nadmierną masę ciała ma już niemal co trzeci ośmiolatek, częściej chłopcy niż dziewczynki.
- W większości przypadków winny jest styl życia, a nie geny: nadmiar kalorii ze słodyczy, słonych przekąsek, słodkich napojów i fast foodów oraz zbyt mało ruchu i dużo czasu przed ekranem.
- Konsekwencje są zdrowotne, nie estetyczne: rośnie ryzyko cukrzycy, chorób serca i zaburzeń metabolicznych, a do tego dochodzą skutki psychiczne i społeczne.
- Dziecko powinno mieć minimum 60 minut ruchu dziennie (wg WHO), najlepiej w formie zabawy, spaceru czy jazdy na rowerze.
- Nadwagę i otyłość u dziecka ocenia się nie samym BMI, ale na siatkach centylowych (nadwaga powyżej 85., otyłość powyżej 95. centyla), a przy wątpliwościach pierwszym krokiem jest pediatra.
Otyłość u dzieci i młodzieży w statystykach
Centrum Zdrowia Dziecka przeprowadziło badania, których wyniki są co najmniej alarmujące. Okazuje się, że w wieku przedszkolnym (trzy lata) nadwaga pojawia się u co 8 dziewczynki i co 11 chłopca. Warto tutaj dodać, że z zasady dzieci spędzające czas w przedszkolu są szczuplejsze od rówieśników, którzy pozostają pod opieką babć lub mam. Widać opowieści o babciach, które nie pozwalają odejść od stołu dopóki się nie zje, mają pokrycie w rzeczywistości.
Różnica jest bardzo wyraźna, ponieważ wedle badań przedszkolaki pod opieką najbliższych zjadają 16 razy (!) więcej cukru i 14 razy więcej białka, niż potrzebują. Z wiekiem problem narasta. W grupie dzieci sześcioletnich już co 5 dziewczynka i co 7 chłopiec mają nadwagę. Jednak w późniejszych latach chłopcy wychodzą na prowadzenie w tym niechlubnym rankingu.
Nadwaga u nastolatków rozkłada się następująco: co 5 chłopak i co 7 dziewczyna przekraczają normy dopuszczalnej wagi. Nieco lepszy wynik dziewczyn w tym wieku możemy tłumaczyć tym, że stają się bardziej świadome swojej figury i chcą naśladować swoje idolki (np. modelki).
Mimo wszystko nie ma się czym cieszyć, ponieważ otyłość u nastolatków i dzieci szybko w Polsce wzrasta. Pod tym względem niebezpiecznie zbliżamy się do bijących rekordy Stanów Zjednoczonych i Niemiec.
Grupy ryzyka otyłości u dzieci
Kiedy dokładnie przeanalizujemy badania Centrum Zdrowia Dziecka, zauważymy, że otyłość to przede wszystkim problem chłopców uczęszczających do szkoły podstawowej w dużych miastach. Ponadto ryzyko otyłości zwiększa się u dzieci, które mają dostęp do sklepików szkolnych. Głównie dlatego, że sprzedają one niezdrowe przekąski w stylu słodyczy, chipsów czy słodkich napojów.
Ponadto otyłość występuje znacznie rzadziej w rodzinach wielodzietnych, zaś częściej w bogatych domach. Stąd wniosek, że jedynacy z zamożnych rodzin są najbardziej narażeni na rozwój otyłości. Szczególnie wtedy, gdy mają dostęp do komputera i telewizora we własnym pokoju. Statystyki pokazują, że tacy chłopcy rzadziej uprawiają sport i są mało aktywni fizycznie.
Aktywność fizyczna rozwiązaniem problemu?
Wedle specjalistów już aktywność fizyczna trwająca 90 minut dziennie skutecznie przeciwdziała otyłości u dzieci. To w gruncie rzeczy bardzo skromny wymóg. Jeśli młody człowiek chodzi do szkoły piechotą, a po południu bawi się ze znajomymi (np. jeździ na rowerze czy gra w piłkę), bez problemu go spełni.
Większy problem pojawia się w sytuacji, w której rodzice podwożą pociechy do szkoły, a resztę dnia pozwalają im spędzić przed komputerem.
Oprócz tego coraz mniej dzieci uprawia sport. Tylko 67% spełnia zalecania kardiologów w tym względzie, czyli 4-5 razy w tygodniu poświęca na aktywność bez przerw przynajmniej 45 minut. Widać to po lekcjach WF. Co 3 dziewczyna i co 5 chłopak w nich nie uczestniczą.
To niepokojąca tendencja, ponieważ z badań wynika, że u dzieci mało aktywnych fizycznie ryzyko rozwoju chorób serca wzrasta 5-6 razy. Ponadto takie dolegliwości mogą pojawić się już przed 20. rokiem życia.
Otyłe dzieci a ryzyko chorób
Otyłość to nie tylko problem estetyczny, ale również – a nawet przede wszystkim – zdrowotny. Gdy występuje u dzieci, wielokrotnie zwiększa ryzyko takich chorób, jak cukrzyca, wylew czy zawał serca w dorosłym życiu.
Co więcej, otyłość to piąta najpopularniejsza przyczyna zgonów na całym świecie według danych WHO. Zaś amerykańscy naukowcy wskazują, że coraz częstsza nadwaga u dzieci przełoży się na długość życia najmłodszych pokoleń. Umrą w młodszym wieku, niż ich rodzice.
Skoro już przy rodzicach jesteśmy: większość z nich nie zdaje sobie sprawy, że duża ilość słodkich i słonych przekąsek zwiększa ryzyko poważnych chorób u ich pociech. Tłumaczą sobie, że nadwaga dzieci wynika z przyczyn genetycznych, ale już po krótkim wywiadzie wychodzi na jaw, że głównym winowajcą jest zła dieta.
Czy istnieje coś takiego, jak otyłość dziedziczna?
Określenie “otyłość dziedziczna” sugeruje, że problem może tkwić w predyspozycjach genetycznych i jest poza naszą kontrolą. Jednak Centrum Zdrowia Dziecka tłumaczy to zjawisko zupełnie inaczej.
Otóż dzieci najczęściej dziedziczą otyłość dlatego, że uczą się od rodziców złych nawyków żywieniowych. Przede wszystkim podjadania, które dostarcza organizmowi nadmiaru kalorii. Te zaś odkładają się w ciele w formie tkanki tłuszczowej.
Głównym problemem są słone i słodkie przekąski, które dzieci zjadają przed telewizorem i komputerem. Skupione na ekranie konsumują o wiele więcej, niż zjadłyby normalnie.
Sytuację pogarszają też fast-foody, które coraz częściej stają się stałym elementem dziecięcej diety.
Wedle specjalistów jedynym rozwiązaniem sytuacji jest zaangażowanie rodziców. Jeśli oni zmienią tryb życia i poświęcą więcej czasu dzieciom, epidemia otyłości zostanie opanowana. Wynika to z faktu, że nawyki żywieniowe wyrabiają się jeszcze w najmłodszych latach. Później trudno je zmienić.
Dietetycy Just Be Fit radzą
Jak rozpoznać, że dziecko ma nadwagę lub otyłość?
U dzieci nie wystarczy samo BMI, bo wynik interpretuje się względem rówieśników na siatkach centylowych, właściwych dla wieku i płci. Umownie nadwagę rozpoznaje się powyżej 85. centyla, a otyłość powyżej 95. centyla.
Ile ruchu potrzebuje dziecko, żeby nie przybierać na wadze?
Według zaleceń WHO dzieci i młodzież powyżej 5. roku życia powinny mieć co najmniej 60 minut aktywności o umiarkowanej lub większej intensywności dziennie. Nie musi to być sport wyczynowy: wystarczą zabawy na dworze, jazda na rowerze, spacer do szkoły czy pływanie. Ważne, żeby ruch sprawiał dziecku przyjemność i był codziennym nawykiem.
Co robić, gdy dziecko ma nadwagę?
Zacznij od zmian obejmujących całą rodzinę, bo dziecko uczy się przez naśladowanie. Ogranicz słodycze, słone przekąski i słodzone napoje, postaw na regularne, zbilansowane posiłki i wspólną aktywność. Działaj metodą małych kroków, bez restrykcji i bez robienia z jedzenia kary czy nagrody. I nie odkładaj tego, bo nawyki z dzieciństwa najtrudniej zmienić później.
Kiedy iść z dzieckiem do lekarza?
Jeśli podejrzewasz nadwagę lub otyłość, pierwszym krokiem jest wizyta u pediatry lub lekarza rodzinnego. Oceni on masę ciała na siatkach centylowych, w razie potrzeby zleci podstawowe badania i skieruje do dietetyka lub specjalisty. Konsultacja jest szczególnie wskazana, gdy nadmiar kilogramów szybko narasta albo towarzyszą mu inne objawy, bo pozwala wcześnie wykryć ewentualne przyczyny zdrowotne.
Czy „pulchne” dziecko z tego wyrośnie?
Nie warto na to liczyć. Nadwaga w dzieciństwie istotnie zwiększa ryzyko otyłości w dorosłości, a im dłużej trwa, tym trudniej ją odwrócić. Traktowanie nadmiaru kilogramów jako „uroczej pucołowatości” opóźnia reakcję. Lepiej wcześnie sprawdzić masę ciała i w razie potrzeby spokojnie wprowadzić zdrowe nawyki, niż czekać, aż problem sam zniknie.
Bibliografia
- Instytut Matki i Dziecka, badanie WHO COSI (Childhood Obesity Surveillance Initiative) w Polsce, realizowane w ramach Narodowego Programu Zdrowia 2021–2026.
- Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej (NCEŻ, PZH), Nadwaga i otyłość dzieci w wieku wczesnoszkolnym. Czy coś się zmieniło? Dostęp: https://ncez.pzh.gov.pl/dzieci-i-mlodziez/dzieci-przedszkolne-i-szkolne/nadwaga-i-otylosc-dzieci-w-wieku-wczesnoszkolnym-czy-cos-sie-zmienilo/
- Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej (NCEŻ, PZH), Epidemia nadwagi i otyłości wśród dzieci i młodzieży w Polsce.
- Światowa Organizacja Zdrowia (WHO), wytyczne dotyczące aktywności fizycznej dla dzieci i młodzieży (minimum 60 minut dziennie dla dzieci powyżej 5. roku życia).
- Centrum Respo, Kalkulator BMI dla dzieci i młodzieży (narzędzie do oceny masy ciała i zapotrzebowania kalorycznego dziecka). Dostęp: https://centrumrespo.pl/kalkulator-kids/
